Đất ngập nước - nguồn tài nguyên vô giá ở Quảng Nam

Theo Công ước RAMSAR, đất ngập nước là “Những vùng đầm lầy, sình lầy, vùng đất than bùn hoặc có nước, bất kể tự nhiên hoặc nhân tạo, có thể tồn tại lâu dài hoặc tạm thời, vùng nước tĩnh hoặc nước chảy, là nước ngọt, nước lợ hay nước mặn, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6 mét khi thủy triều thấp”.
Đất ngập nước - nguồn tài nguyên vô giá ở Quảng Nam

Đất ngập nước - nguồn tài nguyên vô giá ở Quảng Nam

Các nhà địa chất cho rằng vùng đồng bằng ven biển nước ta được hình thành vào đầu kỷ Đệ Tứ (cách ngày nay khoảng 2 triệu năm), hiện tượng tân kiến tạo đã tác động mạnh vào quá trình hình thành vùng đất nầy; vận động nâng lên của nền đá gốc làm cho biển lùi ra xa, tạo điều kiện cho phù sa sông và phù sa biển tích tụ dần trong hàng ngàn năm, dần dần lấp đầy các vụng biển nông cổ. Các vụng biển được lấp đầy, song vẫn để nhiều bãi bồi ven biển, rừng ngập mặn, đầm, phá... Sâu trong lục địa, suốt từ miền Bắc đến miền Nam, hệ thống sông, ngòi, kênh, rạch chằng chịt cùng với nhiều hồ, đầm tự nhiên lẫn nhân tạo đã hình thành nên một hệ sinh thái đất ngập nước phong phú và là nguồn tài nguyên rất quý giá của Việt Nam.
Những vùng đất nầy cung cấp một  số lượng rất lớn nguồn thủy sản nước ngọt và nước lợ như cá, tôm, cua, nghêu, sò, các loài thực vật thủy sinh, cây vùng ngập mặn như sú, vẹt, đước, bần... Đây là môi trường sinh sống của một số loài chim di trú như vịt trời, cò, vạc, le le...  Phần lớn lúa, gạo, và các loại cây lương thực khác được canh tác từ những vùng đất ngập nước, nhất là 2 vựa lúa của nước ta là vùng châu thổ sông Hồng và châu thổ sông Cửu Long. Ngoài ra, đất ngập nước còn có vai trò quan trọng trong điều hòa thiên nhiên và môi trường, ổn định mực nước ngầm, thoát nước lũ, chống xói lở bờ biển...
Do tầm quan trọng của việc bảo tồn các vùng đất ngập nước, vào năm 1971, tại Iran, Công ước quốc tế RAMSAR đã ra đời với sự tham gia của nhiều quốc gia trên thế giới. RAMSAR đã yêu cầu 92 nước thành viên của mình có kế hoạch khoanh vùng và bảo vệ các vùng đất ngập nước, sử dụng hợp lý và có hiệu quả các vùng đất này.
Hiện nay, Việt Nam có bốn khu vực đất ngập nước đã được công nhận theo công ước Ramsar, bao gồm Vùng dự trữ ngập mặn Xuân Thủy thuộc tỉnh Nam Định, Hồ Ba Bể thuộc tỉnh Bắc Kạn, Bàu Sấu thuộc rừng quốc gia Cát Tiên- tỉnh Đồng Nai và Rừng quốc gia Tràm Chim ở tỉnh Đồng Tháp, sắp đến Công viên quốc gia Mũi Cà Mau cũng sẽ được chính thức công nhận là khu vực bảo tồn theo công ước Ramsar.
 
Trong điều kiện tự nhiên chung của cả nước, Quảng Nam là tỉnh có diện tích đất ngập nước khá lớn, phân bố rộng khắp từ vùng đồng bằng ven biển lên đến miền núi.
Ở vùng đồng bằng và cửa sông, ven biển, đất ngập nước của Quảng Nam khá phong phú về loại hình. Dọc theo bờ biển, dòng Trường Giang kéo dài từ Đà Nẵng vào tận huyện Núi Thành- Quảng Nam dài ngót 90km. Từ ngàn xưa Trường Giang đã là một trong những con đường thủy huyết mạch của Quảng Nam-Đà Nẵng. Dòng sông nầy là nơi sinh sống của nhiều loại cá, tôm, cua nước lợ có giá trị kinh tế cao, cư dân sống trên đôi bờ con sông đã kết hợp nghề nông với đánh bắt thủy sản trên sông. Nhiều bến sông, chợ ven sông được hình thành như Bàn Thạch, Lạc Câu, Chợ Bà, Chợ Được, Bến Đá, Tam Ấp... Là con sông nước lợ, với những bãi bồi dọc đôi bờ, cảnh quan Trường Giang thay đổi theo từng vùng, có nơi hai bên bờ mọc đầy dừa nước, có nơi sông uốn lượn qua những cánh đồng lúa xanh rờn, có khi đôi bờ lại là những cồn cát trắng.
Vào mùa mưa lũ, những dòng nước cuồn cuộn từ vùng thượng nguồn đổ xuống làm cho nhiều nơi ở vùng đồng bằng Quảng Nam chìm trong nước lụt, lúc nầy sông Trường Giang trở thành cửa thoát lũ hiệu quả của đồng bằng phía Nam sông Thu Bồn. Chính vì là cửa thoát lũ, song nước chỉ thoát ra ba cửa sông nằm cách xa nhau, do đó nước không thể tháo nhanh ra biển, một khối lượng lớn phù sa đã dần dần tích tụ lại dần dần bồi lấp sông Trường Giang.
Trải qua hàng trăm năm, do tác động của thiên nhiên và cả bàn tay của con người, Trường Giang không còn là thủy lộ quan trọng của đất Quảng. Nhiều đoạn bị bồi lấp, xâm thực bởi lũ lụt, nhiều chỗ bị cây cỏ ven bờ phát triển mạnh lấn dần ra làm hẹp dòng sông; cũng không ít chỗ bị một số người lấn sông be bờ làm hồ nuôi tôm, làm cầu bắt qua sông, đặt sáo nò, chơm, rớ..., khiến sông ngày càng bị thu hẹp và cạn dần... Bên cạnh đó, nước thải từ các khu công nghiệp chưa được xử lý đổ thẳng ra sông, sự ô nhiểm đã đến mức báo động đỏ. Các loài thủy sinh không thể phát triển như xưa kia; cá, tôm ở Trường Giang ngày càng trở nên hiếm hoi.
UBND tỉnh Quang Nam đã tổ chức hội thảo khoa học nhằm tìm biện pháp phục hồi sông Trường Giang. hầu hết các nhà khoa học đều cho rằng, việc thực hiện dự phục hồi con sông này mà còn góp phần quan trọng để thực hiện thành công Dự án tổng thể sắp xếp dân cư phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai trên địa bàn Quảng Nam. Tháng 12 năm 2012, UBND tỉnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng đã làm việc để xúc tiến triển khai dự án khơi thông sông Cổ Cò, hai địa phương đã thống nhất chung về quy hoạch và đầu tư.  Dự án hoàn thành sẽ kết nối tuyến giao thông đường thủy từ Đà Nẵng tới đô thị cổ Hội An, một dòng sông, vốn đã gắn với lịch sử văn hoá của hai địa phương, sẽ trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn của cả Quảng Nam và Đà Nẵng... Từ bến sông Hội An, du khách đi thuyền có thể sang nhánh sông Cổ Cò, từ đó dọc theo hướng bắc đến tận vùng núi Ngũ Hành Sơn và ra cửa Hàn của Đà Nẵng; hoặc xuôi hướng nam theo dòng Trường Giang vượt qua vùng Duy Xuyên, Thăng Bình, Tam Kỳ vào tận cửa An Hòa, dọc hai bên bờ sông, có biết bao câu chuyện hay về đất và người xứ Quảng mà ta có thể khai thác trong kho tàng văn học dân gian để kể cho du khách nghe như truyền thuyết về Bà Chợ Được và lễ hội rước cộ Bà ở Thăng Bình; những câu chuyện cười thâm thúy của Thủ Thiệm ở Tam Hòa; những kỳ tích của vành đai diệt Mỹ Chu Lai và Chiến thắng Núi Thành...

Một đoạn sông Bàn Thạch
 
Rừng dừa 7 mẫu thuộc xã Cẩm Thanh Hội An. Cách phố cổ 3 km về phía Đông, xưa kia vùng nầy có khoảng 7 mẫu dừa nước nên dân địa phương gọi là Rừng dừa 7 mẫu. Tương truyền, cây dừa nước được trồng ở Cẩm Thanh cách nay khoảng 200-300 năm, ngày xưa những người đi ghe bầu ở Hội An đã vào tận đất Nam bộ buôn bán, đem giống dừa nước về trồng, trải qua hàng trăm năm, dừa nước phát triển triển thành rừng, đến nay, diện tích vùng rừng dừa đã tăng lên gần 100ha, cánh rừng dừa bạt ngàn trải dài  từ thôn 1 ra đến gần Cửa Đại. Đây là vùng nước ngập mặn nên rất phong phú các loại động - thực vật nước lợ, nhất là các loài tôm, cua, ghẹ và động vật thân mềm. Các thảm cỏ biển là nơi sinh sống của nhiều loài hải sản. Vùng rừng ngập mặn này được ví như “lá phổ xanh” của Hội An, là một máy lọc sinh học, tích tụ và phân hủy chất thải, làm trong sạch nguồn nước sinh hoạt trước khi đổ ra biển. Năm 2009 UNESCO đã công nhận Hội An – Cù Lao Chàm là Khu dự trữ sinh quyển thế giới, trong đó có Rừng dừa 7 mẫu. Thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Rừng dừa 7 mẫu là nơi che chở cho lực lượng cách mạng hoạt động ở vùng Đông Duy Xuyên và Hội An. Ngày nay, một bộ phận dân Cẩm Thanh sinh sống nhờ cây dừa nước. Thân cây dừa, tàu dừa có thể làm củi đun, quả dừa có thể ăn; đặc biệt lá dừa nước dùng lợp nhà rất tốt, những năm gần đây, phong trào lợp quán xá bằng lá dừa rộ lên, tạo điều kiện cho nghề lợp lá dừa phát triển...
Đến Rừng dừa 7 mẫu, du khách sẽ ngược xuôi trên dòng sông có cảnh quan như vùng kênh rạch Nam bộ, tham quan làng dừa Bảy Mẫu- một ngôi làng nhỏ nằm giữa rừng dừa, tìm hiểu đời sống của nông dân và ngư dân, tham gia vào cuộc sống của người dân địa phương như làm ruộng, bủa lưới, chèo thuyền... thưởng thức những món hải sản tươi rói, đốt lửa trại trên bãi biển trong xanh. Đến vùng nầy vào khoảng tháng 9, du khách sẽ được tận mắt ngắm nhìn những cụm trái dừa nước chín vàng trên cây, và tự tay hái những trái dừa chín...
Bãi Sậy - Sông Đầm là một vùng đầm rộng khoảng 180ha, trong đó diện tích mặt nước khoảng 140ha, chung quanh lau sậy mọc phủ kín, thuộc các xã Tam Thăng, Tam Phú và phường An Phú. Sông Đầm nguyên là một đoạn sông cổ bị bồi lấp đã trở thành một hồ nước, đang trong giai đoạn phát triển cuối cùng của nó, độ sâu giảm dần so với mực nước ban đầu, tạo điều kiện cho các loài thực vật ưa nước như lau, sậy, rong, rêu... phát triển; lớp thực vật nầy chết đi trở thành nền cho lớp thực vật khác mọc lên trên, theo thời gian chúng xếp thành từng lớp; trong quá trình phân huỷ các chất hữu cơ, xác các loài thực vật biến thành than bùn... Trước đây, khu vực Bãi sậy - Sông Đầm là nơi cư trú của nhiều loại chim như cò, diệt, bồ nông, bói cá, le le... Nhiều loại cá, tôm, cua nước ngọt, là nguồn thực phẩm dồi dào cung cấp cho nhân dân trong vùng.
Từ sau năm 1954, vùng lau sậy mênh mông ở Sông Đầm là nơi trú ẩn của các cán bộ kháng chiến ở các xã lân cận tránh sự truy lùng của chính quyền Ngô Đình Diệm. Đến giữa năm 1964, vùng giải phóng được mở rộng, trong lúc nhân dân Kỳ Anh chưa đào hệ thống địa đạo thì Bãi Sậy - Sông Đầm đã trở thành căn cứ địa cách mạng vững chắc của vùng Đông Tam Kỳ. Trong những năm qua, do tác động của con người, lau sậy đã dần biến mất, dẫn đến sự thay đổi về sinh cảnh, một số loài động vật vùng đầm hồ cũng không còn nữa.
Trong xu hướng mở rộng thành phố Tam Kỳ về phía đông, chúng ta cần quan tâm đến bảo tồn và phục hồi cảnh quan của Bãi Sậy - Sông Đầm, đây chính là “lá phổi xanh” của đô thị mới, không những vậy, một khi được phục hồi sinh cảnh, các loài chim trước đây đã sinh sống trong khu sống Đầm sẽ trở về, các loại cá, tôm sẽ phục hồi... vùng nầy có nhiều khả năng trở thành một điểm du lịch sinh thái của Tam Kỳ.

Rừng dừa Bảy mẫu
 
Hồ Phú Ninh vùng đất ngập nước nhân tạo, là công trình đại thủy nông của Quảng Nam, có diện tích mặt nước 3.433 ha và hơn 23.000 ha rừng phòng hộ. Công trình được xây dựng vào năm 1977 và hoàn thành vào năm 1986.  Hồ có sức chứa 344 triệu m³ nước phục vụ tưới cho 23.000 ha đất nông nghiệp ở các huyện Phú NinhNúi ThànhThăng BìnhQuế Sơn, thành phốTam Kỳ và một phần huyện Duy Xuyên.  Rừng phòng hộ Phú Ninh có thành phần thực vật khá phong phú, với khoảng 360 loài thực vật, bao gồm các loại cây thuôc, cây cho gỗ, cấy ăn quả, cây thực phẩm, cây nguyên liệu công nghiệp, trong đó có 10 loài thực vật được ghi trong sách đỏ Việt Nam. Hệ động vật ở vùng hồ Phú Ninh gồm nhiều nhóm: Lưỡng cư, bò sát, chim, thú với 148 loài; nhóm cá có 14 loài; hệ côn trùng ở vùng hồ có 150 loại, trong đó nhiều côn trùng có màu sắc đẹp... Động vật quý hiếm có Khỉ mặt đỏ, chó sói, gấu ngựa, sơn dương, tê tê,... Đặc biệt ở đây có 11 loài thú được ghi trong Sách đỏ cần được bảo vệ... Hồ Phú Ninh có tiềm năng lớn về du lịch sinh thái, tuy nhiên vẫn chưa phát huy được hiệu quả thực sự.
Ngoài ra, Quảng Nam còn có các con sông lớn như Vu Gia, Thu Bồn, sông Tranh, A Vương, cùng nhiều con sông nhỏ chằng chịt từ vùng rừng núi phía tây đổ xuống; nhiều kênh, suối, đầm, hồ; các ô ruộng trũng rãi rác kéo dài từ huyện Điện Bàn vào đến Núi Thành, ngập nước theo mùa, những khu vực nầy cũng cung cấp một lượng cá, tôm... dồi dào cho nhân dân địa phương...
 
Mặc dù những vùng đất ngập nước có tác động rất lớn đến đời sống con người và loại động- thực vật, nhưng tác động tiêu cực của con người trong khai thác tự nhiên, kết hợp với hiện tượng biến đổi khí hậu, đã ảnh hưởng rất xấu đến sự tồn tại của các vùng đất ngập nước. Theo Giám đốc điều hành Chương trình Môi trường Liên Hợp quốc (UNEP) Achim Steiner, diện tích các vùng đất ngập nước trên toàn thế giới đã bị thu hẹp một cách đáng báo động tới 50% trong vòng 100 năm qua, kể từ năm 1900, đe dọa phúc lợi của con người trong khi tình trạng khan hiếm nước ngọt ngày càng tăng.(*) Ở nước ta, các vùng đất ngập nước đang dần bị thu hẹp do các hành động tiêu cực như chuyển đổi đất ngập nước thành đất canh tác, chặt phá rừng ngập mặn ven biển để nuôi tôm, san lấp đất ngập nước để xây dựng công trình...
Các hệ sinh thái đất ngập nước ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống hiện tại và tương lai của con người. chính vì thế,  chúng ta phải nhận thức được mối liên hệ giữa đất ngập nước với cuộc sống, từ đó, có những hành động tích cực để bảo tồn và sử dụng tốt nguồn tài nguyên vô giá nầy.
Ngày nay, bên cạnh các loại hình du lịch văn hóa, du lịch mạo hiểm, khách du lịch rất ưa thích các hình thức du lịch xanh, du lịch sinh thái, chính vì thế các vùng đất ngập nước là nguồn tài nguyên phong phú để phát triển du lịch.
Trước sự phát triển nhanh chóng của ngành du lịch, chúng ta không thể không quan tâm đến việc bảo vệ sinh thái, bảo vệ nguồn tài nguyên đất ngập nước. Phải tạo ý thức và hành vi ứng xử đúng đắn của cộng đồng dân cư và du khách đối với tự nhiên, đồng thời phải tạo sinh kế mới, bảo đảm thu nhập và nâng cao đời sống người dân bản địa, Du lịch sinh thái cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, vì thế phải gắn việc xây dựng cơ sở vật chất với việc tuyên truyền vận động nhân dân bảo vệ môi trường, đồng thời hưỡng dẫn cho người dân địa phương chuyển đổi nghành nghề, tham gia làm du lịch cộng đồng. Để giữ cho môi trường các khu du lịch không bị ô nhiểm, các cơ quan, tổ chức kinh doanh du lịch phải đầu tư thỏa đáng cho việc xử lý chất thải rắn cũng như nước thải trong các nhà hàng, khách sạn, xử lý xăng dầu trong các khu vực neo đậu tàu thuyền; không xây dựng các công trình lưu trú cao tầng trong vùng đất ngập nước mà thay vào đó là những công trình thân thiện với môi trường…
 
Phát triển du lịch bền vững có thể góp phần bảo tồn các vùng đất ngập nước, phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống người dân trong vùng. Du lịch được quản lý tốt sẽ tạo ra các nguồn tài chính giúp bảo vệ những vùng đất ngập nước; ngược lại các vùng đất ngập nước được bảo vệ tốt thì sẽ tạo ra các sản phẩm phục vụ phát triển du lịch bền vững.
 
-------
Chú thích:
 (*) Việt Tú - Vietnam+, 18/10/2012
 
 
---------------------------------------------
Tóm tắt:
          Quảng Nam có bờ biển dài gần 90km với nhiều bãi bồi, hệ thống sông ngòi cùng nhiều hồ, đầm tự nhiên lẫn nhân tạo đã hình thành nên một hệ sinh thái đất ngập nước phong phú. Những vùng đất nầy cung cấp một  số lượng rất lớn nguồn thủy sản nước ngọt và nước lợ như cá, tôm, cua, nghêu, sò, các loài thực vật thủy sinh, cây vùng ngập mặn như sú, vẹt, đước, bần... Đây là môi trường sinh sống của một số loài chim di trú như vịt trời, cò, vạc, le le...  Phần lớn lúa, gạo, và các loại cây lương thực khác được canh tác từ những vùng đất ngập nước... Đất ngập nước còn có vai trò quan trọng trong điều hòa thiên nhiên và môi trường, ổn định mực nước ngầm, thoát nước lũ, chống xói lở bờ biển...
          Phát triển du lịch bền vững có thể góp phần bảo tồn các vùng đất ngập nước, phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống người dân trong vùng. Du lịch được quản lý tốt sẽ tạo ra các nguồn tài chính giúp bảo vệ những vùng đất ngập nước; ngược lại các vùng đất ngập nước được bảo vệ tốt thì sẽ tạo ra các sản phẩm phục vụ phát triển du lịch bền vững.

Tác giả bài viết: Hồ Xuân Tịnh

Thêm ý kiến


Security code
Làm mới

vhttdlqnam.gov.vn